Terneuzen, Grote Kerk

Foto’s: © Matthijs van der Welle

In de Middelburgse Courant van 17 oktober 1863 wordt melding gemaakt dat er zondag j.l. de ´inwijing´ heeft plaatsgehad van een orgel. Het orgel en de wijze waarop de heren P.M. en C.P. van Sprang uit Vlissingen het in orde hebben gebracht, wordt zeer geroemd!
In correspondentie van Valckx en van Kouteren aan de heer van Fraaijenhoven in 1929 blijkt dat dit orgel overgeplaatst moet zijn naar de ´nieuwe´ kerk. Hij wordt gevraagd om het orgel op te slaan in zijn pakhuis als het nieuwe orgel geplaatst gaat worden.
Het huidige orgel in de Grote Kerk is gebouwd door Valckx & van Kouteren in 1929. In 1941 zijn er door Valckx en van Kouteren enkele dispositiewijzigingen doorgevoerd. In 1967 is het orgel door Vermeulen uit Weert verplaatst naar de huidige opstelling. Tot 1980 wordt nog gesproken om het orgel te vervangen door een nieuw instrument.
Momenteel wordt er naar middelen gezocht om groot onderhoud uit te kunnen voeren.Het gebouw is niet meer in gebruik als kerk. Het wordt regelmatig gebruikt als expositieruimte, concertzaal, voor bijeenkomsten, bijzondere diensten zoals 4 mei, volkskerstzang, Kerstnachtdienst Leger des Heils etc.
In 2016 is begonnen met een omvangrijke restauratie. Het orgel wordt zoveel mogelijk hersteld naar de situatie van 1941, waarbij een paar wijzigingen van latere datum behouden blijven. 
De plannen zijn nu als volgt:
–   De Oktaaf 2′ behouden en op een eigen windlade plaatsen, tussen het front en de windlade van manuaal I.
–   De samenstelling van de Mixtuur, nu op 1 1/3′ basis, aanpassen naar 2′ basis.
–   De aanwezige Quint 2 2/3′ voorlopig behouden en, indien mogelijk, vervangen door een Nasard 2 2/3′ of Quintfluit 2 2/3′.
–   De aanwezige Viola di Gamba 8′ van manuaal II als Salicionaal 8′ op de originele plaats op manuaal I plaatsen.
–   Een meer ingetogen Viola di Gamba 8′ op de vrijgekomen plaats op manuaal II plaatsen.
–   Het houten pijpwerk van de Holpijp 8′ herschikken, zodat dit binnen de zwelkast komt.
–   De Koraalbas 4′ behouden en de opstelling van het groot oktaaf verbeteren. De mogelijkheid om een Cello 8′ te kunnen plaatsen wordt open gehouden.
–   Een zwelkast opstellen rond het pijpwerk van manuaal II.
–   Het plaatsen van een Vox Caelestis 8′ op manuaal II. Eerst is er overwogen om hiervoor de Gedekt 16′ op te offeren en de Terts 1 3/5′ te behouden. Bij nader inzien bleek dit te veel afbreuk te doen aan de originele dispositie. Daarom zal de Terts 1 3/5′ verwijderd worden en zal de Vox Caelestis 8′ op de originele plaats komen.
–   Mogelijkheid onderzoeken om Super-koppel manuaal I om te bouwen naar Sub-koppel manuaal I + manuaal II (zoals voorgesteld door Valckx en van Kouteren in 1941).
Sinds de start van de werkzaamheden aan het orgel in 2014, wordt er gespaard in het orgelfonds. Hiermee konden inmiddels een paar mooie zaken aangekocht worden:
–   Op zaterdag 22 augustus 2015 is uit het G. van Leeuwen-orgel van de Valkenboskerk in Den Haag (1930) de zwelkast en de windlade van het zwelwerk gedemonteerd, naar Terneuzen gebracht en opgeslagen bij het orgel in de Grote Kerk.
–   Verder is er pijpwerk (Gamba 8′ en Vox Caelestis 8′) aangekocht uit het voormalige Spiering orgel van de Gereformeerde Gemeente in Krabbendijke(1937). Dit is vrijdag 27 november 2015 opgehaald.
–   Op dinsdag 28 juli 2016 is er pijpwerk aangekocht voor het aanpassen van de Mixtuur naar 2′ basis.
–   Dinsdag 22 augustus 2017 hebben we pijpwerk aangekocht, waarmee de Nasard/Quintfluit 2 2/3′ kan worden gerealiseerd. Dit is zaterdag 14 oktober 2017 opgehaald. Dit pijpwerk komt uit het voormalige Leeflang-orgel van de Proosdijkerk in Ede (Gld).
–   Dinsdag 9 oktober 2018 hebben we pijpwerk (Gamba 8′) aangekocht en opgehaald, waarmee de Cello 8′ kan worden gerealiseerd. Dit pijpwerk komt uit het voormalige G. van Leeuwen orgel uit de kapel Irene van Meer en Bosch (Cruquiushoeve).
Uitgevoerde werkzaamheden:
–   Voorjaar 2016 is de windlade voor de Oktaaf 2′ geschikt gemaakt voor montage in het orgel. Ook zijn er enkele constructieve aanpassingen uitgevoerd om ruimte te maken voor de nieuwe windlade van de Oktaaf 2′.
–   Juli 2016 is de aangepaste windlade geplaatst en aangesloten, aansluitend is de Oktaaf 2′ hier op geplaatst. Verder is zonder wijzigingen de Viola di Gamba 8′ van manuaal II als Salicionaal 8′ op de originele plaats op manuaal I geplaatst. Op manuaal II is de aangekochte Viola di Gamba 8′ geplaatst en geïntoneerd.
–   Augustus 2016 is de tractuur van de Koraalbas 4′ afgekoppeld en zijn de constructieve aanpassingen voor de windlade van het groot oktaaf van de Koraalbas 4′ gemaakt. De extra boringen (uit 1941) bij de toets-tractuur van het pedaal zijn met eiken proppen dicht gemaakt.
–   September 2016 is de windlade voor het groot oktaaf van de Koraalbas 4′ op de nieuwe plaats gebracht en zijn de pijpen geplaatst. Bij het vernieuwen van de afdichting van de pijpenstok, werd aan de binnenzijde de aantekening “Cello” aangetroffen. Dit is dus de lade voor het groot oktaaf van de Cello 8′ geweest, die in 1941 geplaatst is.
–   Oktober 2016 is een begin gemaakt om het groot oktaaf van de Holpijp 8′ te herschikken, zodat dit binnen de zwelkast komt. 22 oktober is deze aanpassing uitgevoerd. Hierbij is het C- en Cis-gedeelte van de Holpijp 8′ aan de overeenkomstige zijde van de windlade van manuaal II geplaatst. Tevens is gis0 van de Gedekt 16′ afgevoerd van de lade om deze binnen de zwelkast te krijgen.
–   Tijdens de werkzaamheden werd een lege registerplaats op de windlades van het pedaal ontdekt. Volgens het aangetroffen opschrift is dit de plaats geweest voor de tractuur en de 8 kleinste pijpen van de Violon 16′ in 1929. Deze is in 1941 aangepast voor tractuur van de Violon 16′ en in 1967 is deze buiten werking gesteld. Tijdens testen bleek de werking nog in orde te zijn. Eind november 2016 is de tractuur van de Koraalbas 4′ aangesloten op deze lege registerplaats.
–   Laatste week december 2016 en eerste week januari 2017 is de Terts 1 3/5′ verwijderd en het pijpenrooster geschikt gemaakt voor de Vox Caelestis 8′, waarna deze is geplaatst en geïntoneerd. Verder is de samenstelling van de Mixtuur aangepast van 1 1/3′ basis naar 2′ basis en zijn er enkele intonatiecorrecties uitgevoerd op de Oktaaf 2′, Koraalbas 4′ en de Trompet 8′.
–   Eind 2016/ begin 2017 zijn de voorbereidingen getroffen om de zwelkast passend te kunnen maken rond de windlade van manuaal II. Verder is aan de achterzijde van het orgel een nieuwe wand voorbereid en zijn de ondersteuningen van het pedaalpijpwerk verbeterd.
–   Laatste week november 2017 is het pijpenrooster geschikt gemaakt voor de Quintfluit 2 2/3′. Vrijdag 1 december 2017 is deze geplaatst en geïntoneerd.
–   Vanaf begin 2017 wordt er gewerkt om de zwelkast passend te maken voor de situatie in Terneuzen. Voor zover als mogelijk is de zwelkast eind 2017 opgesteld naast het orgel, zodat diverse panelen passend gemaakt kunnen worden.
–   Na het plaatsen van de Vox Caelestis was er af en toe een hanger in e1. Om dit te verhelpen moest het pijpwerk aan de C-kant van de windlade van manuaal II worden verwijderd. Deze werkzaamheden zijn donderdag 24 mei 2018 uitgevoerd. Tevens is toen de aanspraak van enkele pijpen van enkele registers verbeterd.
–   Om de hanger te kunnen verhelpen, is er gewacht met het verder opstellen van de zwelkast in het orgel. Zaterdag 9 juni 2018 is de zwelkast naast het orgel weer gedemonteerd en zijn er een aantal stukken in het orgel opgesteld.
–   Oktober 2018. Het frame van de zwelkast staat inmiddels compleet in het orgel. Momenteel worden de mechanieken voor de zwelinrichting passend gemaakt.
–   Eind 2018 is het pijpwerk van de Koraalbas 4′ afgeruimd. Op de uitbreidings-lade is het pijpenrooster aangepast voor de 18 kleinste pijpen van de Cello 8′ en zijn deze geplaatst. De windlade voor het groot oktaaf van de Cello 8′ is opnieuw opgesteld en er zijn nieuwe ophangingen voor deze pijpen gemaakt.
–   Eind 2018/ begin 2019 is er hard gewerkt om de achterwand in orde te maken. Deze staat nu compleet gemonteerd. Ook is er nieuwe verlichting in het orgel aangebracht.
–   Begin 2019 zijn de mechanieken voor de zwelinrichting aangebracht en geoptimaliseerd, zodat nu de zwelinrichting gebruikt kan worden. In afwachting van een originele zweltrede is er een tijdelijke trede aangebracht..
–   8 en 9 februari 2019 is de intonatie en stemming van de Cello 8′ in orde gemaakt. Verder is de intonatie van enkele pijpen van de Bazuin 16′ en Trompet 8′ verbeterd.
–   Momenteel wordt er gezocht naar een passende oplossing voor het windgeruis van de windmotor, nadat een dempkist rond het rolgordijn niet het gewenste resultaat had.
Nog uit te voeren werkzaamheden:
–   Windgeruis verminderen door dempkist rond rolgordijn.
–   Geluid tremulant verminderen door dempkistje rond tremulant.
–   Mogelijkheid onderzoeken om Super-koppel manuaal I om te bouwen naar Sub-koppel manuaal I + manuaal II.
–   Nieuwe schildjes op registerwippers vanwege aangepaste functies.
–   2e fase reconstructie en groot onderhoud:
    –   Vervangen loden tractuurleidingen.
    –   Vervangen toonmembramen.
    –   Beleren van de 3 balgen.
    –   Schoonmaken windladen en pijpwerk.
    –   Reconstrueren/verbeteren frontopstelling.
    –   Frontpijpen lakken.
    –   Schilderwerk houtwerk front en balustrade.
    –   Schilderwerk bouwkundig rondom het orgel.
Bovenstaande informatie komt van de website: http://grotekerkterneuzen.nl/index.php/historie/orgel
Het betreft een orgel met pneumatische kegelladen, met de volgende dispositie:
   
De disposities van het Valckx & Van Kouteren-orgel: (1928 – 1916)
Volgens contract
Sinds 1941
Sinds 1967 Sinds 2016-2019
Pedaal Pedaal Pedaal Pedaal
Niet aanwezig Bazuin 16′ Bazuin 16′ Bazuin 16′
Subbas 16′ Subbas 16′ Subbas 16′ Subbas 16′
Violon 16′ Violon 16′ Violon 16′ Violon 16′
Fluitbas 8′ Fluitbas 8′ Fluitbas 8′ Fluitbas 8′
Cello 8′ Cello 8′ Koraalbas 4′ Cello 8′
Manuaal I Manuaal I Manuaal I Manuaal I
Niet aanwezig Prestant 16′ Niet in gebruik Salicionaal 8′
Bourdon
16′ Bourdon 16′ Bourdon 16′ Bourdon 16′
Prestant
8′ Prestant 8′ Prestant 8′ Prestant 8′
Roerfluit
8′
Roerfluit
8′ Roerfluit 8′ Roerfluit 8′
Salicionaal 8′ Salicionaal 8′ Octaaf 2′ Oktaaf 2′
Octaaf
4′
Fluit
4′ Fluit 4′ Fluit 4′
Fluit 4′
Octaaf
4′ Octaaf 4′ Oktaaf 4′
Mixtuur
II-IV Mixtuur II-IV Mixtuur 1 1/3′ II-IV Mixtuur 2′ II-IV
Sesqialter van C II Cornet disc 8′ V Cornet disc 8′ V Cornet disc 8′ V
Trompet 8′ Trompet 8′ Trompet 8′ Trompet 8′
Manuaal II Manuaal II Manuaal II Manuaal II
Gedekt
16′ Gedekt 16′ Gedekt 16′ Gedekt 16′
Vioolprestant
8′
Vioolprestant
8′ Vioolprestant 8′ Vioolprestant 8′
Holpijp
8′
Holpijp
8′ Holpijp 8′ Holpijp 8′
Viola di Gamba
8′
Viola di Gamba
8′ Viola di Gamba 8′ Viola di Gamba 8′
Violine 8′ Violine 8′ Quint 2 2/3′ Quintfluit 2 2/3′
Voxceleste 8′ Voxceleste 8′ Terts 1 3/5′ Vox Caelestis 8′
Open Fluit 4′ Open Fluit 4′ Open Fluit 4′ Open Fluit 4′
Woudfluit 2′ Woudfluit 2′ Woudfluit 2′ Woudfluit 2′
Basson-Hobo 8′
Basson-Hobo
8′ Basson-Hobo 8′ Basson-Hobo 8′
Tremolo
Tremolo
Tremolo Tremolo
Zwelwerk Zwelwerk Niet aanwezig Zwelwerk
Manuaalomvang C-g3
Pedaalomvang C-f1
Koppels:
Man I + II
Ped + Man I
Ped + Man II
Sub Man II
Sup Man I + Man II
Sup Man I
Sup Ped
Vaste combinaties:
P – MF – F – FF – T

1 Vrije combinatie

Generaal crescendo
Automatisch pedaal
Tongwerken af
Toonhoogte: a1 = 440 Hz bij 20°C
Stemming: evenredig zwevend
Samenstelling Mixtuur:
C:  2′ – 1 1/3′
c0: 2 2/3′ – 2′ – 1 1/3′
c1: 4′ – 2 2/3′ – 2′ – 1 1/3′
c2: 5 1/3′ – 4′ – 2 2/3′ – 2′

Samenstelling Cornet:
c1: 8′ – 4′ – 2 2/3′ – 2′ – 1 3/5′