Foto: jancoschout@solcon.nl
De dispositie van het Cavaillé-Coll-orgel: (1875)
Toen men in 1874 een orgel wilde aanschaffen voor het Paleis van Volksvlijt in Amsterdam werd vooral contact gezocht met Duitse en Nederlandse bouwers. Het initiatief voor de bouw werd genomen vanwege de viering van het zeshonderd jarig bestaan van de stad Amsterdam op 27 oktober 1875. Op aandringen van Charles-Marie Philbert en Jos Verheijen nam men ook contact op met de Franse firma Aristide Cavaillé-Coll. Omdat het voor 27 oktober 1875 voltooid moest zijn werd de opdracht geweigerd. Cavaillé-Coll was echter bezig met een mechanisch sleepladen-orgel voor een nieuwe vleugel van het Palais d’Industrie aan de Champs-Elysées in Parijs. In januari 1875 was dit zo goed als klaar, maar door allerlei problemen kon het niet worden verkocht. Het instrument werd nu geleverd aan het Paleis van Volksvlijt. Bij de keuring in april 1875 is onder andere door Guilmant en Widor bespeeld. Op 30 mei begon de opbouw. Op verzoek van de commissie werd het front groter gemaakt en meer monumentaal. De bekroning van het front had in Amsterdam geen functie.
Op 27 oktober 1875 nam men het orgel in gebruik. Guilmant speelde het inauguratieconcert. De dag ervoor had hij het orgel gedemonstreerd aan de beoordelingscommissie met werken van Lemmens, Bach, Salomé, Guilmant en Mendelssohn. Bij de ingebruikname speelde hij werken van Bach, Sweelinck en van hemzelf. Verder concerteerde hij nog op 28 en 30 oktober. Het orgel was samen met dat van het concertgebouw één van de eerste orgels in Nederland met een windmotor. Deze werkte op gas. Na de bouw van het Concertgebouw en de ingebruikname van het Maarschalkerweerdorgel aldaar in 1890 werd het Paleis vrijwel niet meer gebruikt voor muziekuitvoeringen. Er kwamen vooral tentoonstellingen in het gebouw, zodat het orgel buiten gebruik raakte. De toenmalige stadsorganist van Haarlem, Louis Robert (1882-1937), leerling van Paleis-organist De Pauw wist in oktober 1915 Adriaan Stoop en Julius C. Bunge, twee bemiddelde zakenmannen die de muziek een warm hart toedroegen, over te halen om het orgel aan te kopen voor het Concertgebouw in Haarlem. Het instrument verkeerde in zeer slechte toestand, doordat in 1916 het Paleis gebruikt werd voor de mobilisatie. In 1917 is het gedemonteerd en opgeslagen. Omdat de zaal verbouwd moest worden, en er geen financiën waren, liet definitieve opbouw lang op zich wachten.
Sybrand Adema heeft het orgel weer opgebouwd vanaf juni 1923. Hij verving de mechanische sleepladen door pneumatische kegelladen. Er werd een nieuwe speeltafel gemaakt met een generaal crescendopedaal (rolzweller). Ook werden Sousbasse 32′ en 16′ vernieuwd. De opstelling van het orgel werd ook veranderd. Het Récit kwam achter het Grand Orgue, terwijl het Positif boven het Grand Orgue achter het loze opzetstuk van het front kwam te staan. Op 14 oktober 1924 is het instrument in Haarlem in gebruik genomen door stadsorganist George Robert. Het Paleis voor Volksvlijt in Amsterdam is in 1929 tot de grond toe afgebrand.
Het orgel werd in 1964-1965 omgebouwd door de gebroeders Vermeulen uit Weert. Zij herstelden wel de oorspronkelijke klankkleur, maar vervingen de tractuur door een elektrische. Ook werd de dispositie uitgebreid met 5 stemmen en een aantal stemmen gewijzigd. De Unda-Maris 8′ van het Récit werd vervangen door een Tierce, de Flûte 4′ van het Pedaal door een Octave 4′. De oorspronkelijke eiken kleur werd bordeaux-rood geschilderd. Op 4 november 1965 werd het instrument weer in gebruik genomen met een bespeling door Albert de Klerk en Piet Kee. In 1976 is de gehele zaal gemoderniseerd, en is het orgel in de kleuren grijs, wit en crème geschilderd.
De firma Flentrop heeft in 2003 de opdracht gekregen voor een volledige reconstructie van het oorspronkelijke instrument. De nog in Nederland aanwezige onderdelen werden voor zover mogelijk teruggehaald. Als voorbeeld dienden de orgels in Lisieux en Warrington. Adviseurs waren Henk Kooiker en Jan Jongepier. De orgelkas is opnieuw geschilderd in de kleur van 1922. Op 3 februari 2006 ís het instrument weer in gebruik genomen met een concert door Jos van der Kooy en Christine Kamp aan het orgel waaraan het Holland Symphonia o.l.v. Ermanno Florio meewerkte.
Dispositie:
GRAND-ORGUE (C – g3) 56 TOETSEN:
Jeux de Fonds: Principal 16′, Bourdon 16′, Montre 8′, Bourdon 8′, Flûte Harmonique 8′, Salicional 8′, Viole de Gambe 8′, Prestant 4′.
Jeux de Combinaison: Octave 4′, Cornet 5 rangs (8′) (c’-g”’), Plein Jeu Harmonique 3-6 rangs (2 2/3′), Bombarde 16′, Trompette 8′, Clairon 4′.
POSITIF EXPRESSIF (C – g3) 56 TOETSEN:
Jeux de Fonds: Flûte Travers 8′, Viole de Gambe 8′, Quintaton 8′, Voix Céleste 8′ (c°-g”’), Flûte Octaviante 4′, Viole d’Amour 4′.
Jeux de Combinaison: Quinte 2 2/3′, Octavin 2′, Cornet Harmonique 8 rangs (8′) (c’-g”’), Cor Anglais 16′, Trompette 8′, Clairon 4′, Trémolo.
RÉCIT EXPRESSIF (C – g3) 56 TOETSEN:
Jeux de Fonds: Bourdon 16′, Principal 8′, Cor de Nuit 8′, Unda Maris 8′ (c°-g”’), Flûte Douce 4′, Dulciana 4′ – 2006, Voix Humaine 8′.
Jeux de Combinaison: Doublette 2′, Piccolo 1′, Plein Jeu Harmonique 2-5 rangs (2 2/3′), Basson-Hautbois 8′, Clarinette 8′, Trompette 8′, Trémolo.
PÉDALE (C – f1) 30 TOETSEN:
Jeux de Fonds: Soubasse 32′, Contrebasse 16′, Flûte 8′, Violoncello 8′, Octave 4′.
Jeux de Combinaison: Bombarde 16′, Trompette 8′, Clairon 4′.
OVERIGE REGISTERS: Effet d’Orage.
KOPPELINGEN: Accouplement du Positif au Grand-Orgue, Accouplement du Récit au Grand-Orgue, Accouplement du Récit au Positif, Tirasse Grand-Orgue, Tirasse Positif, Tirasse Récit, Octaves Graves Grand Orgue, Octaves Graves Positif, Octaves Graves Récit.
SPEELHULPEN: Combinaisons Grand Orgue, Combinaisons Positif, Combinaisons Récit, Combinaisons Pédale, Anches Grand Orgue, Anches Positif, Anches Récit, Anches Pédale.
| Compound stop | Composition |
| Cornet 5 rangs (Grand Orgue) | c’: 8′ – 4′ – 2 2/3′ – 2′ – 1 3/5′. |
| Plein Jeu Harmonique 3-6 rangs (Grand Orgue) | C: 2 2/3′ – 2′ – 1 1/3′. c°: 4′ – 2 2/3′ – 2′ – 1 1/3′. c’: 5 1/3′ – 4′ – 2 2/3′ – 2′ – 1 1/3′. c”: 8′ – 5 1/3′ – 4′ – 2 2/3′ – 2′ – 1 1/3′. |
| Cornet Harmonique 8 rangs (Positif) | c’: 8′ – 4′ – 2 2/3′ – 2′ – 1 3/5′ – 1 1/3′ – 1 1/7′ – 1′. |
| Plein Jeu Harmonique 2-5 rangs (Récit) | C: 2 2/3′ – 2′. c°: 4′ – 2 2/3′ – 2′. c’: 5 1/3′ – 4′ – 2 2/3′ – 2′. c”: 8′ – 5 1/3′ – 4′ – 2 2/3′ – 2′. |