Assen, Bethelkerk (CGK)

Foto : G.Vos © begin april 2003 / geplaatst 2013

1980-heden Christelijk Gereformeerde kerk
Op 26 maart 1980 werd door de Christelijke Gereformeerde Kerk van Assen de Bethelkerk in gebruik genomen.  Na de tweede wereldoorlog werd de synagoge van Assen overgenomen en in gebruik genomen door de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt. Deze bouwden in 1966 de Maranathakerk. Van 1970 af stond het gebouw leeg en werd met sloop bedreigd. Tot in 1979 de Christelijke Gereformeerde Kerk er haar oude gebouw aan de Kanaalstraat – inmiddels gesloopt, om plaats te maken voor woningen – voor “inruilde”. Door deze transactie met de gemeente Assen kon de laatste herinnering aan het eens rijke Joodse leven in deze stad behouden blijven. Na ingrijpende herstel- en verbouwingswerkzaamheden functioneert de kerk met bijgebouwen nu dus als kerkelijk centrum van de Christelijke Gereformeerde Kerk. Het opmerkelijke van het kerkgebouw is dat de ruimte enerzijds vrij klein en intiem is en anderzijds door de grote hoogte (12.50 m tussen vloer en plafond) ongetwijfeld allure heeft. Mede door de redelijke akoestiek is een ruimte ontstaan die bij uitstek geschikt is voor het vieren van de eredienst. De gevelsteen herinnert nog aan het oude Joodse gebedshuis (01).

Voor de orgelgeschiedenis van dit gebouw tussen 1945 en 1980 zie Assen, Maranathakerk

Orgel
Het besluit voor de aanschaf van een nieuw orgel door de kerkenraad viel in mei 1980, mede nadat vertrouwen was gewekt voor de plannen van de orgelmakers Kaat & Tijhuis te Kampen, die in samenwerking met de adviseurs ing. H.R. Smedema te Winsum Gn. en ing. T. Heidinga te Leeuwarden een orgel hadden ontworpen met 22 stemmen, verdeeld over hoofdwerk, rugpositief en vrij pedaal. Voor het ontwerp is aansluiting gezocht bij het werk van Andreas Silbermann (1678-1734) en zijn zoon Johann Andreas (1712-1783). Er is niet naar gestreefd een stijlcopie te realiseren, veeleer is getracht te komen tot een eigentijdse interpretatie van een klassiek gegeven. Voor het frontontwerp is gekozen voor het schema dat Andreas hanteerde voor het orgel dat bij bouwde te Marmoutier. De orgelmakers hebben de torens van het orgel een halfcirkelvormige plattegrond te geven, terwijl de lijsten van kappen en basementen het klassieke hoofdgestel vormen. Een typisch zuidelijk element zijn de in het fries voortgezette consoles onder de torens. De kasten van het orgel zijn gemaakt van oregon-pine en geschilderd in een roodbruine tint. Aparte vermelding verdient het snij- en steekwerk aan het orgel. Het werd volgens ontwerp van T. Heidinga, uitgevoerd door gemeenteleden en belangstellenden, allen amateurs. Het resultaat mag desalniettemin gezien worden!   Het niveau van het snijwerk doet nauwelijks onder voor professioneel uitgevoerd werk. Het orgel heeft
drie sleepladen n.l. twee gecombineerde pedaalwerkladen, die staan opgesteld in de hoofdkast en een
windlade voor het rugpositief. De windvoorziening heeft één magazijnbalg, die met ruim bemeten houten
kanalen op de ventielkasten van de windladen is aangesloten. De winddruk bedraagt 70 mm water-
kolom. Het orgel heeft twee klassieke tremulanten nl. een tremblant fort die op het gehele orgel werkt
en een tremblant doux die op het rugpositief werkt. De toetstractuur is geheel uitgevoerd in hout. Een
deel van de draaipunten is niet ingevoerd. De manualen zijn als staartklavieren gemaakt. De tractuur van
het pedaal en het hoofdwerk is uitgevoerd met walsramen, terwijl de tractuur van het rugpositief op de
klassiek Franse wijze, met stekers en in waaiervorm opgestelde balansen is geconstrueerd. Het metalen
pijpwerk heeft een gehamerde uitvoering bij een hoog loodgehalte. Het orgel heeft dezelfde vorm als het
Andreas Silbermann orgel in Marmoutier.
Het orgel werd in 1982 in gebruik genomen.
Hoofdwerk C – f”’ Rugwerk C – f”’ Pedaal  C-d’
Bourdon16′ Groot octaaf van hout Bourdon 8′ Soubasse 16′ Geheel van hout
Montre    8′ C t/m b in het front Prestant 4′ C t/m cis in het front Octave 8′   C t/m F in het front
Bourdon  8′ Geheel orgelmetaal,vanaf c’ met enge lange roeren Flûte 4′ Met roeren Trompette 8′
Prestant   4′ C t/m Ais in het front Nasard 2 2/3′ Clairon 4′
Doublette2′ Doublette 2′ Vrij wijd van mensuur
Cornet    V Samenstelling op c’: 8, 4, 2 2/3, 2, 1 3/5 * Tierce 1 3/5′ Fluitmensuur
FournitureIV Samenstelling zie onder Fourniture IV Samenstelling zie onder
Cymbale  II Samenstelling zie onder Cromhorne 8′
Trompette8′
Clairon     4′
*Geplaatst op een verhoogde bank achter het front.
 

Samenstelling
Fourniture IV
van het Hoofdwerk

:

C 1 1/3 1 2/3 1/2
c 2 1 1/3 1 2/3
c’ 2 2/3 2 1 1/3 1
c” 4 2 2/3 2 1 1/3
c”’ 5 1/3 4 2 2/3 2
 Schuifkoppeling voor de manualen, koppelingen van positief en hoofdwerk naar pedaal, tremblant fort
op het gehele orgel, tremblant doux op het positief.Het orgel is gestemd in de 1/6 komma-temperatuur.
Hierbij zijn de kwinten dus 5 1/6 komma te klein. De kwint es – bes is echter 1/6 komma te groot
gestemd. De es is dan als dis bruikbaar, terwijl de kwint gis – dis nu een 1/2 komma te groot wordt en
daardoor redelijk bruikbaar is. De veel gebruikte grate tertsen blijven in dit systeem nog 1/3 komma te
groot (bij de evenredig zwevende temperatuur zijn ze 2/3 komma te groot). De onzuiverheden zijn dus
over kwinten en tertsen beide verdeeld.
Samenstelling
Cymbale II:
C 1/2 1/3
c 2/3 1/2
c’ 1 2/3
c” 1 1/3 1
c”’ 2 1 1/3
 Er zijn geen helemaal reine of bijna reine intervallen. Het orgel werd op 17 december 1981 door de
kerkelijke gemeente in een speciale dienst in gebruik genomen. Het officiele ingebruiknemingsconcert
volgde op 15 januari 1982, waarbij het orgel werd bespeeld door Hans van Nieuwkoop.
Samenstelling
Fourniture IV
van het rugwerk:
C 1 2/3 1/2 1/3
c 1 1/3 1 2/3 1/2
c’ 2 1 1/3 1 2/3
c” 2 2/3 2 1 1/3 1
c”’ 4 2 2/3 2 1 1/3
Schrijver Boek- of tijdschrift artikel Omschrijving
KNOV Het Orgel 1982/03 Orgelbouwnieuws
Tjibbe Heidinga Organist en eredienst 1982/05 Het orgel van de Christelijk gereformeerde kerk te Assen
  De Mixtuur no 38(1982)305 en de Mixtuur no 39(1982)353.  
Noten:
1     Reformatorisch Dagblad 8-5-1982. Van Mechelen a. w. 12-8-1993
2.    Van Mechelen a. w. 12-8-1993.
3.    E-Mail van Peter Dillingh d.d. 27-4-2002 22:20
4.    Organist en Eredienst (1966) no 5. Het Orgelblad (1965) 175.
5.    E-Mails van Wieger van Asperen d.d. 8-10-2005 en 11-10-2005
6.    Vriendelijke mededeling organist G. Menkveld, die ons ook kennis liet nemen van het bestek van de firma Blank.
7.    E-Mails van Wieger van Asperen d.d. 8-10-2005 en 11-10-2005
8.    E-Mails van Robert Helder d.d. 18-07-2006
9.    E-mail van Robert Helder d.d. 19-04-2010