Den Haag, Sint Jacobuskerk, Hoofdorgel

Foto: Wim Verburg © 2005

  • De Sint Jacobuskerk aan de Parkstraat in Den Haag is in 1878 in gebruik genomen. Het gebouw verving de oude schuilkerk Sint Jacobus aan de Oude Molstraat en de oude Hofkapel, die sinds 1807 gebruikt werd door de katholieken. Het orgel in de nieuwe kerk was afkomstig uit de oude schuilkerk, waar het in 1797 gebouwd was door J. Mitterreither. Het was in 1807 in de Hofkapel geplaatst, en in de jaren 1854-1856 door Kam & Van der Meulen hersteld en gewijzigd. Het aanwezige positief is mogelijk gemaakt door Van Dam na overplaatsing naar de Hofkapel, omdat in de kleine Jacobusstatie een groot instrument geen plaats had gehad. Het instrument is in 1878 in de nieuwe kerk aan de Parkstraat geplaatst. Maarschalkerweerd bouwde het orgel in 1904 om. Het kreeg een Barker-hefboom voor het hoofdwerk en een nieuwe registertractuur. Het bestaande Nevenwerk werd weggehaald en er kwam een nieuw Zwelwerk met negen registers voor in de plaats. Ook maakte Maarschalkerweerd een vrij pedaal met zes stemmen en een nieuwe Trompet 8′ voor het Hoofdwerk. In 1929 maakte C.H. van Brussel een derde klavier met acht stemmen op een pneumatische kegellade in een zwelkast. Een grote vernieuwing vond plaats in 1947 door Jos H. Vermeulen uit Alkmaar. De renovatieplannen waren al in 1939 gemaakt. In 1943 was besloten het front te vernieuwen en de kas van Mitterreither te vervangen. Vermeulen bouwde een groot elektro-pneumatisch kegelladen-orgel met drie klavieren en pedaal, waarbij echter veel materiaal uit het oude instrument werd overgenomen. Ook het pijpwerk van Mitterreither en de Bourdon 16′ van Kam bleven in het orgel behouden. Sinds 1960 kwamen er echter steeds meer klachten over het functioneren van het orgel. Dit leidde in 1976 tot de aankoop van een ander instrument en afbraak van het bestaande orgel. Het pijpwerk van Mitterreither en Kam werd opgeslagen. De registers van Maarschalkerweerd zijn grotendeels opgenomen in het nieuwe orgel.
  • Het huidige orgel is gebouwd door P.J. Adema & Zonen in de Spaarnekerk (OLV van de Rozenkrans en de H. Dominicus) te Haarlem in 1890/1891. Op 12 augustus 1891 is het in gebruik genomen met een bespeling door Philip Loots, drie maanden later dan in het contract was afgesproken. Het orgel was na het werk in de Mozes en Aäronkerk te Amsterdam het grootste werk van Piet Adema. De tongwerken waren geleverd door de Masure uit Parijs. Het orgel had aparte laden voor de grondstemmen en de combinatiestemmen. Het had ook twee Barkermachines. In 1928 werd het instrument door Joseph Adema verplaatst van het noordertransept naar de westtribune van de kerk. Om de vensters vrij te houden moest het orgel minder hoog worden. De oorspronkelijke tractuur, windladen en speeltafel werden vervangen, maar de dispositie bleef ongewijzigd. De verschillende verwijderde onderdelen zijn wel allemaal bewaard gebleven. Zo zijn de originele grondstemmenladen in Heeswijk-Dinther gebruikt voor het orgel in de Abdij van Berne, en is de originele speeltafel gebruikt in de Sint Josephkathedraal te Groningen. Sinds 1928/1929 heeft het orgel pneumatische kegelladen. In 1953 heeft Hubert Schreurs het orgel gewijzigd, waarbij hij het oorspronkelijke karakter aantastte. Het werd hierna ingespeeld door Albert de Klerk.
  • In 1975 werd besloten de Spaarnekerk te sluiten en te slopen. Het orgel werd te koop aangeboden. Het orgel is in 1976 naar Den Haag overgeplaatst door Schreurs. De restauratie, die in 1977 gereed was, werd uitgevoerd onder advies van Ton van Eck en Hans van der Harst. De pneumatische kegelladen bleven behouden wegens geldgebrek, maar deze zijn van goede kwaliteit. Het orgel is verder uitgebreid met pijpwerk van Maarschalkerweerd uit 1904, dat prima past bij het Adema-pijpwerk. In februari 1977 is het instrument met een serie concerten in gebruik genomen. Het orgel leent zich bijzonder goed voor het Frans romantische repertoire. In 1994 is het orgel gereviseerd. De windlade van het positief is hierbij iets hoger geplaatst, en de Nasard 2 2/3′ van het Grand-Orgue is verschoven tot een 5 1/3′.
  • De firma Slooff werkte van 2008 tot 2010 aan het orgel. Het binnenwerk werd van schimmel en oxidatie ontdaan, een van de balgen werd opnieuw beleerd en verder werden alle 4000 membranen van de pneumatische tractuur nagezien. Het Positif Expressif kreeg zijn crescendo-inrichting terug en het Récit Expressif werd met 3 registers uitgebreid: een Bombarde 16′, een Clairon 4′ en een Viole de Quinte 2 2/3′. Op de vrijgekomen plek van het Plein Jeu werd een nieuw exemplaar geplaatst. Op het Grand Orgue werd een Quinte 2 2/3′ toegevoegd. Verder is de ergonomie van de speeltafel verbeterd omdat voor organisten met een klein postuur de lessenaar te hoog geplaatst was. Bovendien was het voor de organist onmogelijk om tegelijk het koor aan te sturen, omdat hij door de hoogte van de speeltafel niet alle koorleden kon zien. De orgelmakers hebben een nieuwe indeling van de speeltafel gemaakt, waardoor de lessenaar nu ruim 15 cm lager geplaatst is. Daarnaast werd de oude setzerinstallatie uit 1976 vervangen door een nieuw systeem met ruim 3000 geheugenplaatsen. Tenslotte is een nieuw geplaatste registerwipper er getuige van dat er een plek is gereserveerd voor een Contre-Bombarde 32′. Op 29 mei 2010 heeft men het orgel weer in gebruik genomen met een concert door Jos Laus.
Verschillende disposities
  • Het oude orgel van de Jacobuskerk had vóór 1854 als dispositie:
    Hoofdwerk: Prestant 8′, Holpijp 8′, Roerfluit 8′, Octaaf 4′, Gemshoorn 4′, Quint 3′, Octaaf 2′, Cornet V sterk, Mixtuur, Trompet 8′.
    Positief: Holpijp 8′, Viola di Gamba 8′, Fluit 4′, Gedekt 4′, Gemshoorn 2′.
    Pedaal: aangehangen.
  • Na de verbouwing door Kam & Van der Meulen in 1854 was de dispositie:
    Hoofdwerk: Bourdon 16′ (1854), Prestant 8′, Roerfluit 8′, Octaaf 4′, Gemshoorn 4′, Quint 3′, Octaaf 2′, Cornet V sterk, Trompet 8′ (1854).
    Positief: Holpijp 8′, Viola di Gamba 8′ (1854), Octaaf 4′ (1854), Fluit 4′, Gemshoorn 2′, Eoline 8′ (tongwerk,1854).
    Pedaal: aangehangen.
  • Na de overplaatsing naar de Parkstraat, de wijzigingen in 1902/1929 was de dispositie:
    Hoofdwerk (C-f”’): Bourdon 16′, Prestant 8′, Roerfluit 8′, Octaaf 4′, Gemshoorn 4′, Quint 3′, Octaaf 2′, Cornet V sterk, Trompet 8′.
    Nevenwerk (C-f”’): Violoncel 16′ (vanaf c), Prestant 8′, Gamba 8′, Voix Céleste 8′, Fluit Harmoniek 8′, Holpijp 8′, Octaaf 4′, Flageolet 2′, Basson-Hobo 8′.
    Zwelwerk (1929) (C-f”’): Salicional 8′, Aeoline 8′, Holpijp 8′, Kwintadeen 8′, Flûte Douce 4′, Violine 4′, Doublette 2′, Vox Humana 8′, Tremolo.
    Pedaal (C-d’): Contrabas 16′, Subbas 16′, Octaaf 8′, Fluit 4′, Basson 16′, Trombone 8′.
  • De oorspronkelijke dispositie van het Adema-orgel in de Spaarnekerk luidde:
    Hoofdwerk: Principaal 16′, Bourdon 16′, Prestant 8′, Portunaal 8′, Flûte Harmonique 8′, Holpijp 8′, Quint 6, Octaaf 4′, Octavin 2′, Mixtuur II-IV sterk, Cornet V sterk, Baryton 16′, Trompet 8′.
    Zwelwerk: Viola Major 16′, Bourdon 8′, Flûte Harmonique 8′, Viola di Gamba 8′, Voix Céleste 8′, Flûte Octaviante 4′, Viola 4′, Quintviola 2 2/3′, Viola Flageolet 2′, Euphone 16′, Trompet Harmonique 8′, Vox Humana 8′.
    Pedaal: Contrabas 16′, Subbas 16′, Openbas 8′, Openfluit 4′, Bazuin 16′, Trombone 8′.

De dispositie van het Adema-orgel: (1891, en ander pijpwerk) tot 2008

Grand Orgue: 
Montre 16
Bourdon 16
Montre 8
Bourdon 8
Flûte Harmonique 8
Portunal 8
Nasard 5 1/3
Praestant 4
Flûte Octaviante 4
Doublette 2
Fourniture IV
Cymbale III
Grand Cornet V
Baryton 16
Trompette 8
Clairon 4
Récit Expressif:
Viole Major 16
Flûte Harmonique 8
Bourdon 8
Viole di Gambe 8
Voix Céleste 8
Flûte Octaviante 4
Viole 4
Octavin 2
Plein Jeu III-IV
Jeu de Clochettes II-III
Trompette Harmonique 8
Basson-Hautbois 8
Voix Humaine 8
Tremblant
Positif:
Bourdon 16
Principal 8
Bourdon 8
Salicional 8
Quintaton 8
Prestant 4
Flûte douce 4
Nasard 2 2/3
Doublette 2
Tierce 1 3/5
Larigot 1 1/3
Plein Jeu IV
Trompette 8
Cromorne 8
Tremblant
Pédale:
Contrebasse 32
Flûte 16
Soubasse 16
Flûte 8
Basse 8
Flûte 4
Fourniture IV
Bombarde 16
Trompette 8
Clairon 4

Huidige dispositie:

Grand Orgue:
Jeux de Fonds: Montre 16′, Bourdon 16′, Montre 8′, Portunal 8′ – 1890; Groot octaaf uit Montre 8′., Flûte Harmonique 8′, Bourdon 8′ – 1890; Groot octaaf gecomb. Bourdon 16′., Nasard 5 1/3′ – 1890/1953/1994, Praestant 4′, Flûte Octaviante 4′, Quinte 2 2/3′ – 2010.
Jeux de Combinaisons: Doublette 2′, Fourniture 4 rangs, Cymbale 3 rangs, Grand Cornet 5 rangs (discant) – 1890, Baryton 16′ – 1890, Trompette 8′ – 1890, Clairon 4′ – 1948.
Positif Expressif:
Jeux de Fonds: Bourdon 16′, Principal 8′, Salicional 8′, Bourdon 8′, Quintaton 8′ – uit voorraad, Prestant 4′ – uit voorraad, Flûte Douce 4′ – uit voorraad, Nasard 2 2/3′ – 1948, Tierce 1 3/5′ – 1890, Larigot 1 1/3′ – 1890, Cromorne 8′ – 1976.
Jeux de Combinaisons: Doublette 2′ – 1890, Plein Jeu 4 rangs – 2010, Trompette 8′ – 1948.
Récit Expressif:
Jeux de Fonds: Viole Major 16′, Viole de Gambe 8′, Voix Céleste 8′, Flûte Harmonique 8′, Cor de Nuit 8′, Viole 4′, Flûte Octaviante 4′, Viole de Quinte 2 2/3′ – 2010, Jeu de Clochettes 2 à 3 rangs – 1929/1953, Bombarde 16′ – 2010, Basson Hautbois 8′ – 1902, Voix Humaine 8′ – 1890.
Jeux de Combinaisons: Octavin 2′, Plein Jeu 3 à 4 rangs – 1890, Trompette Harmonique 8′ – 1890, Clairon 4′ – 2010.
Pedale:
Jeux de Fonds: Contrabasse 32′ – 1890; groot octaaf akoestisch, Flûte 16′ – 1902, Soubasse 16′ – 1890, Flûte 8′ – 1953, Basse 8′ – 1890, Flûte 4′ – 1953, Contre-Bombarde 32′ – 2010; gereserveerd.
Jeux de Combinaisons: Fourniture 4 rangs – 1948, Bombarde 16′ – 1890, Trompette 8′ – 1890, Clairon 4′ – 1948.
Koppelingen: Tirasse Grand Orgue, Tirasse Positif, Tirasse Récit, Accouplement Positif au Grand Orgue, Accouplement Récit au Grand Orgue, Accouplement Récit au Positif.
Speelhulpen: Tremblant Positif, Tremblant Récit, Vrije combinaties voor alle klavieren en pedaal, 6-voudige electronische Setzer-combinatie (dmv treden).

Vulstem Samenstelling
Fourniture de 4 rangs (Grand Orgue) C: 2′ – 1 1/3′ – 1′ – 2/3′. fìs°: 2 2/3′ – 2′ – 1 1/3′ – 1′. fis’: 4′ – 2 2/3′ – 2′ – 1 1/3′. fis”: 5 1/3′ – 4′ – 2 2/3′ – 2′.
Cymbale de 3 rangs (Grand Orgue) C: 1/2′ – 1/3′ – 1/4′. c°: 2/3′ – 1/2′ – 1/3′. c’: 1′ – 2/3′ – 1/2′. fis’: 1 1/3′ – 1′ – 2/3′. c”: 2′ – 1 1/3′ – 1′. fis”: 2 2/3′ – 2′ – 1 1/3′. c”’: 4′ – 2 2/3′ – 2′.
Grand Cornet de 5 rangs dessus (Grand Orgue) c’: 8′ – 4′ – 2 2/3′ – 2′ – 1 3/5′.
Plein Jeu de 4 rangs (Positif Expressif) C: 1 1/3′ – 1′ – 2/3′ – 1/2′. fìs°: 2′ – 1 1/3′ – 1′ – 2/3′. fis’: 2 2/3′ – 2′ – 1 1/3′ – 1′. fis”: 4′ – 2 2/3′ – 2′ – 1 1/3′.
Jeu de Clochettes (Récit Expressif) C: 1 3/5′ – 1′. c°: 4′ – 1 3/5′ – 1′.
Plein Jeu de 3 à 4 rangs (Récit Expressif) C: 2′ – 1 1/3′ – 1′. c°: 2 2/3′ – 2′ – 1 1/3′ – 1′. c’: 4′ – 2 2/3′ – 2′ – 1 1/3′. c”: 5 1/3′ – 4′ – 2 2/3′ – 2′.
Fourniture de 4 rangs (Pédale) C: 2 2/3′ – 2′ – 1 1/3′ – 1′.
a